جایگاه ایران در شاخص تاب آوری جهانی( سال 2018)

گروه مشاوران مدیریت و مطالعات راهبردی تدبیر  ۱۳۹۷/۰۹/۲۱
جایگاه ایران در شاخص تاب آوری جهانی( سال 2018)
 
از آنجا که تاب‌آوری یک موضوع بین رشته‌ای است، در علوم مختلف نظیر روانشناسی، فیزیک، مهندسی، مدیریت، اقتصاد، تعاریف متفاوتی از آن ارائه شده است. در لغت‌نامه وبستر (Webster) تاب‌آوری به معنای«توانایی برای بازیابی بعد از وقوع فاجعه یا تغییر» تعریف شده است. تاب‌آوری در مهندسی سازه‌ها به مفهوم «بازگشت سریع پس از تنش، تحمل تنش بیشتر، کاهش تخریب در اثر مقدار معینی از تنش» ارائه شده است. در روانشناسی نیز به معنای «تمایل افراد، جهت حل و فصل مشکلات و استرس‌ها، توان فرد جهت مقابله با مشکلات و استرس‌ها و یا جلوگیری از بروز مشکلات و استرس‌ها» می‌باشد. سیستم اجتماعی در شرایطی تاب‌آور محسوب می‌شود که بتواند شوک‌های موقت یا دائم را جذب کرده و خود را با شرایط به سرعت در حال تغییر وفق دهد. تاب‌آوری می‌تواند کارکرد سیستم در هنگامه آشفتگی نیز تلقی شود. 
اگر چه این یک اصل کلی است که هر اقتصادی که در معرض مخاطرات قرار دارد آسیب می‌بیند، اما وسعت این آسیب به تاب‌آوری یک اقتصاد بستگی دارد و از برآیند دو شاخص آسیب‌پذیری و تاب‌آوری می‌توان «پایداری ملی» را مورد ارزیابی قرار داد. به طور کلی طبق مطالعات انجام شده آن دسته از کشورهایی که به مولفه‌های تاب‌آوری توجه نموده‌اند در مقایسه با سایر کشورها از تاب‌آوری بالاتری برخوردار هستند. مولفه‌های تاب‌آوری شامل پابرجایی یا استحکام، افزونگی، تدبیر، پاسخ‌دهندگی و احیاء است.

 

:large_orange_diamond:پابرجایی (Robustness) 
پابرجایی به مفهوم قابلیت اطمینان و اعتبار و یا قابل‌اتکا بودن است و به تحمل‌پذیری سیستم در مقابل مخاطرات و بحران‌ها نیز اطلاق می‌شود. زمانی یک سیستم از بعد پابرجایی در سطح بالایی است که عوامل ایمنی و محافظ در سیستم نسبت به مخاطرات وجود داشته و سیستم از قابلیت مناسبی برای تغییر در زنجیره تصمیم‌گیری که باعث می‌شود آسیب در یک بخش با احتمال کمتری به سایر بخش‌ها گسترش یابد، برخوردار است. از ابعاد این ویژگی، به سه مورد «وجود مکانیزمی برای پایش مستمر سلامت سیستم»، «ماژولار بودن» و «انعطاف در الگوهای تصمیم‌گیری» می‌توان اشاره نمود. پایش منظم و ارزیابی کیفیت زیرسامانه‌ها، قابلیت اعتماد آن را تضمین خواهد کرد. همچنین طراحی مکانیزم‌هایی برای جلوگیری از سرایت اثرات بحران در یک بخش به بخش دیگر، می‌تواند اثرات مخاطره را موضعی کند و در نهایت بروز نمودن و مطابقت پذیری سیستم تصمیم‌گیری با شرایط محیطی و قابل‌تغییر بودن وابستگی نهادهای اجرایی به ستاد مرکزی در مواقع بحران به کاهش اثرات ناشی از بحران کمک می‌نماید.
:large_orange_diamond:افزونگی(Redundancy) 
 به مفهوم داشتن ظرفیت مازاد و ذخیره احتیاطی است که کمک می‌کند تا کارکرد سیستم در شرایط بحرانی حفظ شود. این جزء از تاب‌آوری بیان می‌کند در صورتی که زیرساخت‌ها و نهادهای اساسی یک کشور طوری طراحی شوند که برای دست‌یابی به اهداف و مقاصد، امکان استفاده از روش‌های متنوع وجود داشته باشد، احتمال فروپاشی سیستم در شرایط تنش و یا از کار افتادن برخی زیرساخت‌ها، کاهش می‌یابد. بر این اساس از میان ابعاد این ویژگی می‌توان به داشتن ظرفیت مازاد در زیرساخت‌های حساس و مجهز بودن سیستم به انواع راه‌حل‌ها و راهبردها در حل یک مسئله اشاره نمود.
:large_orange_diamond: هوشیاری و تدبیر (Resourcefulness) 
توانایی مطابقت، داشتن انعطاف و در مواقع ممکن تبدیل اثرات منفی مخاطره به اثرات مثبت است. این جزء از تاب‌آوری در یک سیستم، از انعطاف‌پذیری ذاتی آن سیستم نشأت می‌گیرد و زمانی محقق می‌شود که اجزاء سیستم به هم اعتماد داشته باشند و قادر به خودسازمان‌دهی باشند. اگر زیربخش‌های اقتصادی جوامع توانسته باشند در درون خود، اعتماد و خودسازمان‌دهی را حفظ نمایند، با حذف شدن کارکرد برخی از نهادها ناشی از وقوع مخاطره، احتمال این‌که بقیه نهادها به‌طور خودجوش واکنش نشان داده و چالش‌های به وجود آمده را حل نمایند، بالا خواهد رفت. ظرفیت خودسازمان‌دهی به عواملی از قبیل سرمایه انسانی، سرمایه اجتماعی و وجود نهادهایی که مشارکت و یکپارچگی بین افراد جامعه و دولت را ممکن می‌سازد، بستگی دارد. این عوامل در شرایطی همانند شکستن دولت که نهادها به خودسازمان‌دهی نیاز دارند، مهم خواهند بود.
:large_orange_diamond: واکنش به مخاطره (Response) 
توانایی جامعه برای حرکت سریع در مقابله با بحران و مخاطرات است. این جزء از تاب‌آوری مشخص می‌کند که آیا سیستم اقتصادی و اجتماعی یک کشور رویکرد مناسب و سریعی را برای جمع‌آوری اطلاعات مرتبط، از همه قسمت‌های جامعه، ارتباط دادن و تعمیم آنها به سایر قسمت‌ها و همچنین توانایی تصمیم‌گیری برای سازمان‌دهی مجدد را در زمان معین دارد یا خیر؟ در مواقع مخاطره یا بحران، داشتن ارتباطات مؤثر و قابل‌اعتماد، افراد جامعه و دولت را قادر به مشارکت سریع، مطمئن، درک واحد و صحیح از اثرات مخاطره نموده و آن‌ها را در ارائه پاسخ واحد نسبت به مخاطره هماهنگ می‌نماید. در این میان، تقویت سرمایه اجتماعی و مشارکت بیشتر مابین دولت و بخش خصوصی و سایر نهادها باعث می‌شود فهم مشترکی از عمق مخاطره در کشور به وجود آید و این امر اعتماد آحاد جامعه نسبت به هم را نیز افزایش می‌دهد. لذا از ابعاد این جزء می‌توان به مخابره مؤثر و مشارکت فراگیر اشاره نمود.
:large_orange_diamond:احیاء(Recover) 
 توانایی برای برگرداندن سیستم به کارکرد نرمال خود پس از وقوع بحران است و بر منعطف بودن و مطابقت پذیری و بهبود اوضاع در مواجه با تغییرات محیطی بعد از ظهور مخاطره دلالت دارد. این جزء از تاب‌آوری لازم است خلأهای دانشی کشف و سپس سامان‌دهی پژوهش‌ها با پر کردن خلاءهای مذکور صورت پذیرد. همچنین سازوکارهایی وجود داشته باشد که دانش ارتقاء یافته عملی گردد. 
جانی و ازوجی (1393) توضیح داده¬اند که برای تجزیه و تحلیل تاثیر مخاطرات بر مسیر توسعه یک اقتصاد ضروری است که اقتصاد از دو منظر درجه آسیب‌پذیر بودن و درجه مقاوم بودن مورد توجه قرار گیرد. شکل زیر تاثیر مخاطرات بیرونی بر مسیر توسعه یک اقتصاد را از زاویه آسیب پذیری و مقاوم بودن نشان می‌دهد. طبق نظر جانی و ازوجی (1393) اگر فرض شود که مسیر توسعه یک اقتصاد در افق بلند مدت باشد در این مسیر همواره اقتصاد دچار مخاطرات درونی و بیرونی خواهد شد که برخی از آن‌ها قابل کنترل و برخی دیگر غیر قابل کنترل هستند. حال فرض کنید که اقتصاد در مسیر توسعه در نقطه A قرار گرفته و در دوره t مخاطراتی از بیرون یا حتی از درون بر اقتصاد تحمیل شده است که به آن «ورود به تله مخاطرات» گفته می‌شود. ورود این مخاطره، بر اقتصاد بستگی به درجه مقاوم بودن اقتصاد دارد. اگر اقتصاد از بعد مولفه مقاومت ضعیف باشد با ورود مخاطره اقتصاد آسیب بیشتری خواهد دید و طبیعتا به جای آن که به نقطه B برسد به نقطه (t2)f حرکت خواهد کرد. برعکس، هر چه درجه مقاومت اقتصاد بیشتر باشد به جای آن که اقتصاد به نقطه f حرکت کند در نقاط بالاتر از آن قرار می‌گیرد ( در مرحله اول). اقتصاد در این دوره با توجه به توانایی خود در زمینه افزونگی و کاردانی و تدبیر برای مقابله آماده می‌شود. هر چه اقتصاد زمان بیشتری را در این دوره سپری کند، به طور طبیعی برگشت اقتصاد به شرایط اولیه خود (در مسیر توسعه) دشوارتر خواهد شد. بنابراین می‌توان گفت در این مرحله بستگی به نوع و ساختار اقتصاد، هر چه درجه آسیب پذیری بیشتر باشد و در مقابل، تاب‌آوری در زمینه‌های افزونگی و کاردانی و تدبیر آن کمتر باشد، اثرات مخاطرات بتدریج در اقتصاد نمایان و نهادینه خواهد شد(مرحله دوم) (ابونوری و لاجوردی، 1395)

جایگاه ایران در شاخص تاب آوری جهانی( سال 2018)

 شکل 1: تاثیر مخاطرات بیرونی بر مسیر توسعه یک اقتصاد. منبع( ابونوری و لاجوردی، 1395؛ به نقل از جانی و ازوجی، 1393)

 
نمونه شاخص‌های سنجش تاب‌آوری
مقاوم سازی اقتصاد در برابر آسیب‌های احتمالی از اصول اولیه در ساخت هر اقتصادی است. اما سوال مهم این است که چگونه باید میزان مقاومت یک اقتصاد را سنجید. برای سنجش تاب‌آوری اقتصاد شاخص‌های مختلفی تعریف شده است. در ادامه به معرفی شاخص‌های تاب آوری تهیه شده توسط بریگوگلیو و گالی، شاخص تاب‌آوری گروه پژوهشی سنتیننتال(Centinental) و شاخص تاب‌آوری جهانی FM اشاره خواهد شد. 
1. شاخص‌های تاب‌آوری بریگوگلیو و گالی
بریگوگلیو و گالی در سال 2003 مطرح کردند که شاخص ساده تاب‌آوری، تولید ناخالص داخلی سرانه است، زیرا این متغیر توانایی کشور برای مقابله با آسیب‌پذیری را در بر می‌گیرد. سپس بریگوگلیو در سال 2008 نخستین شاخص تاب‌آوری اقتصادی را ارائه داد. از نگاه وی تاب‌آوری حداقل سه توانایی مستتر در یک اقتصاد را نشان می‌دهد:
1. توانایی اقتصاد در اجتناب از این شوک‌ها
2. توانایی اقتصاد در تحمل اثر این شوک‌ها
3. توانایی اقتصاد در بازیابی سریع از شوک‌های اقتصادی تخریب کننده بیرونی 
فرض اصلی در ساخت شاخص تاب‌آوری مطالعات بریگوگلیو این است که تاب‌آوری در یک اقتصاد می‌تواند در حوزه‌های زیر وجود داشته باشد که هر کدام از حوزه‌ها نیز شامل مولفه‌های مخصوص به خود است:
 :large_blue_circle: ثبات اقتصاد کلان: که شامل مولفه های تشکیل سرمایه ثابت ناخالص به عنوان درصدی از GDP، تورم، نرخ بیکاری، دارایی‌های خارجی به عنوان درصدی از GDP است.
 :large_blue_circle: کارایی بازار اقتصاد خرد: این حوزه نیز شامل مولفه‌های خرد اقتصادی نظیر تحرک سرمایه، کنترل معاملات ارزی، کنترل نرخ بهره، کنترل مقداری، انعطاف‌پذیری نیروی کار، دخالت دولت در تعیین دستمزد، قدرت اتحادیه‌ها، بازارهای محصولات، دخالت دولت در تعیین قیمت، سطح دخالت داخلی، موانع بین المللی و ... است.
:large_blue_circle:حکمرانی خوب: این حوزه شامل مولفه‌های حاکمیت قانون، امنیت، حقوق مالکیت، توسعه نهادی، فساد، آزادی بیان، حقوق بشر و ... است.
 :large_blue_circle: توسعه اجتماعی: این حوزه شامل مولفه‌های درصد بودجه دولت که برای توسعه اجتماعی تعیین شده است، فقر/ محرومیت، بهداشت ( تعداد تخت‌های بیمارستان به ازای هر نفر و امید به زندگی)، آموزش ( نسبت ثبت نام در مدارس، نرخ باسوادی و نرخ ترک تحصیل در مقاطع ابتدایی) است.
:large_blue_circle:عوامل محیطی: شامل مولفه‌های درصد بودجه دولت که به مدیریت محیطی اختصاص داده شده است، تولید آلودگی سرانه، وسایل نقلیه مورد استفاده در هر کیلومتر مربع است.

 

2. شاخص تاب‌آوری گروه پژوهشی سنتیننتال
جک بورمن و همکاران در سال 2013 به منظور بررسی توانایی کشورهای در حال توسعه و بازارهای نوظهور برای مقابله با شوک‌ها، در مقاله‌ای با عنوان « شاخص تاب‌آوری صد ساله: اندازه‌گیری تاب‌آوری کشورها در مقابل شوک‌ها» مقدار تاب‌آوری این کشورها را بررسی کردند. نام شاخص برگرفته از گروه پژوهشی Centinental است. برای ساخت شاخص تاب-آوری 52 متغیر در 10 زیر شاخص گروه بندی شده‌اند. مهم‌ترین این زیر شاخص¬ها عبارتند از:
:large_blue_circle: سلامت سیاست مالی: این زیر شاخص شامل تفاوت بین نرخ تورم داخلی و تورم کشورهای معروف به گروه (G7) است که مشخص کننده بود یا نبود چارچوب هدف گذاری تورم است.
:large_blue_circle: اثر بخشی دولت: که توانایی دولت‌ها در واکنش به شوک‌ها را نشان می‌دهد.
:large_blue_circle: حکمرانی کلی: که شامل حاکمیت قانون، شفافیت برخورد با فساد، آزادی مطبوعات و ... است.
سایر زیر شاخ‌ها نیز عبارتند از:
:large_blue_circle: سلامت سیستم بانکی؛ گوناگونی صادرات؛ وابستگی به صادرات؛ قدرت خارجی؛ بدهی بخش خصوصی؛ وضعیت خالص سرمایه‌گذاری بین‌المللی و ذخایر بین المللی.

 

3. شاخص تاب آوری جهانی FM
این شاخص توسط آکسفورد متریکا به صورت سالانه ارائه می‌شود، و دارای سه مولفه اقتصادی، کیفیت ریسک و زنجیره تامین است. شاخص تاب‌آوری جهانی FM یک رتبه بندی سالانه از 130 کشور بر اساس تاب‌آوری تجارتشان نسبت به اختلال در زنجیره عرضه ارائه می‌کند. ریسک زنجیره عرضه با جهانی‌تر شدن و افزایش وابستگی، نگرانی جدیدی برای مجریان سطح ارشد تجارت است. 
جدول شماره (1) نشان دهنده امتیاز و رتبه کلی کشورها به همراه امتیاز در هر سه شاخص اقتصادی، کیفیت ریسک و زنجیره تامین را نشان داده است. همانگونه که قابل ملاحظه است، در سال 2018 سوئیس تاب¬آورترین کشور در بین 130 کشور مورد بررسی بوده است. پس از آن نیز به ترتیب کشورهای لوگزامبورگ، سوئد، نروژ و آلمان قرار دارند. 
جدول1: رتبه و امتیاز کشورهای منتخب در شاخص تاب‌آوری FM سال 2018
جایگاه ایران در شاخص تاب آوری جهانی( سال 2018)

شکل شماره (2) نیز رتبه و امتیاز ایران را برای سال 2018 در شاخص تاب­آوری جهانی نشان می­‌دهد.

جایگاه ایران در شاخص تاب آوری جهانی( سال 2018)

شکل 2: رتبه و امتیاز ایران در شاخص تاب‌آوری جهانی به همراه روند 5 ساله

 
 چنانچه در شکل نیز مشخص شده است، ایران از نظر شاخص تاب‌آوری جهانی سال 2018 در بین 130 کشور رتبه 114 را کسب نموده است. همچنین امتیاز کشور در سال 2018 حدود 21.8 از 100 بوده است که نشان دهنده تاب‌آوری ضعیف یا به عبارتی شکننده بودن اقتصاد ایران است. روند نشان داده شده برای 5 سال اخیر ایران نیز حکایت از ثبات نسبی شکننده بودن اقتصاد ایران می‌باشد. امتیاز ایران در شاخص تاب آوری اقتصاد 20.7 در شاخص کیفیت ریسک 8.1 و در شاخص زنجیره تامین 30.1 بوده است که در کل حکایت از تاب‌آوری ضعیف اقتصاد ایران دارد.

 

نتیجه‌گیری
در این گزارش به بررسی مفهوم تاب‌آوری از دیدگاه‌های مختلف پرداخته شد. همچنین چند ابزار مهم به منظور سنجش سطح تاب‌آوری اقتصادی کشورها مورد بحث قرار گرفت. از جمله این ابزار شاخص ‌تاب‌آوری بریگوگلیو و گالی؛ شاخص تاب‌آوری گروه پژوهشی سنتیننتال و شاخص تاب آوری جهانی FM بود. در نهایت نیز با استفاده از شاخص تاب¬آوری FM مشخص گردید که در سال 2018 سوئیس تاب‌آورترین اقتصاد دنیا بوده است. ایران نیز در این شاخص رتبه 114 را به خود اختصاص داده است که حکایت از شکننده بودن اقتصاد کشور دارد. با توجه به ارتباط نزدیک مفاهیم اقتصاد مقاومتی و تاب‌آوری اقتصادی، رتبه کسب شده توسط ایران به نوعی بازگو کننده این مطلب است که تا رسیدن به اقتصاد مقاومتی فاصله زیادی داریم.
 

۷۷۸

برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم اینجا کلیک کنید.