میزان تولید شیر در استان‌های کشور

گروه مشاوران مدیریت و مطالعات راهبردی تدبیر  ۱۳۹۷/۱۱/۱۷
میزان تولید شیر در استان‌های کشور
 
در طول سال 1396 (آخرین آمار در دسترس) میزان تولید شیر در کشور برابر با 7572 هزار تن بود. سهم استان‌های کشور از این حجم تولید متفاوت بوده است. با توجه به ناچیز بودن تولید شیر دام‌هایی چون شتر و گاومیش، مرکز آمار ایران صرفا آمار تولید شیر گاو، گوسفند و بز را ارائه داده است. بر همین اساس، در این گزارش به تحلیل داده‌های منتشر شده توسط مرکز آمار پرداخته می‌شود. داده‌های منتشر شده بر پایه استان بوده و بر همین اساس، در این گزارش میزان تولید شیر در استان‌های کشور مد نظر قرار گرفته است. در ادامه شمای کلی تولید و سپس تولید شیر به تفکیک نوع دام مورد بررسی قرار می‌گیرد. 
سرانه مصرف شیر
هر چقدر تولید شیر در کشور افزایش یابد، بر اساس قانون عرضه و تقاضا قیمت شیر کاهش یافته و مصرف آن افزایش خواهد یافت. میزان مصرف شیر در دنیا بصورت میانگین، حدود ۱۰۹ کیلوگرم برای هر نفر است. در حالی که در ایران (اعم از مناطق شهری و روستایی) مصرف سرانه ۱۱۰ کیلوگرم برآورد می‌شود. مصرف سرانه شیر در کشور‌های اروپایی حدود ۳۵۰ کیلوگرم در سال است. 
سرانه مصرف شیر در ایران بسیار پایین‌تر از اروپا می‌باشد. در واقع، با این که مصرف شیر در ایران برابر با متوسط جهانی آن است ولی نیاز است تا کشورهای اروپایی را الگو قرار داده و حدالمقدور سرانه مصرف شیر را به سمت کاهش فاصله با این کشورها سوق داد. به صورت میانگین، هر اروپایی، در طول روز حدود ۱ کیلوگرم شیر می‌نوشد و در میان کشور‌های جهان، مردم فنلاند رتبه نخست مصرف شیر را در اختیار دارند.
دانستن اینکه کدام استان‌ها بیشترین میزان تولید و بهره‌وری در تولید شیر را دارند و چرا، می‌تواند ما را در تدوین سیاست‌های مناسب برای افزایش تولید این محصول با ارزش غذایی فراوان یاری دهد. 

شمای کلی
شکل زیر میزان تولید شیر در استان‌های کشور را بر روی نقشه نشان می‌دهد. 
میزان تولید شیر در استان‏های کشور
شکل 1: میزان تولید شیر در استان‌‏های کشور
استان اصفهان بالاترین میزان تولید شیر را در بین استان‌های کشور دارد. استان تهران و خراسان رضوی نیز با اختلاف کم در رتبه دوم و سوم میزان تولید شیر در کشور قرار دارند. استان‌های بوشهر و هرمزگان پایین‌ترین میزان تولید شیر در کشور را دارند. شرایط اقلیم خاص این مناطق دلیل اصلی پایین بودن تولید می‌باشد. با این حال، جمعیت فاکتور مهمی در تولید شیر در استان‌های تهران و البرز می‌باشد. 

بهره‌وری تولید شیر گاو
وضعیت تولید شیر و بهره‌وری تولید در استان‌های مختلف متفاوت است. به طوری که بهره‌وری تولید شیر گاو در دامداری‌های کشور به صورت نمودار زیر نمایش داده شده است. متوسط تولید شیر گاو در دامداری‌های یک استان در طول یک سال به عنوان «بهره‌وری دامداری» و متوسط تولید شیر گاو به ازای هر راس گاو به عنوان «بهره‌وری دام» تعریف شده‌اند. اعداد در نمودار زیر «تن در سال» بوده و به صورت لگاریتمی گزارش شده است. 
وضعیت تولید شیر گاو در استان‏‌های کشور
نمودار 1: وضعیت تولید شیر گاو در استان‌‏های کشور
متوسط بهره‌وری دام در کشور برابر با چهار تن شیر به ازای هر راس گاو می‌باشد. متوسط بهره‌وری دامداری نیز 12 تن در سال می‌باشد. با این حساب متوسط تعداد گاو در دامداری‌های کشور (گاوداری) 3 راس می‌باشد. برخی از استان‌ها تفاوت چشمگیری با سایرین دارند. به طوری که متوسط تولید شیر در دامداری‌های تهران 372 تن در سال است که نشان از مقیاس بزرگ دامداری‌ها در این استان می‌باشد. استان‌ گیلان پایین‌ترین تولید به ازای دامداری را دارد. استان البرز نیز مشابه استان تهران از مقیاس‌‌های بزرگ برای دامداری‌های خود استفاده می‌کند. بهره وری دام در استان تهران بالاتر از هر استان دیگر و برابر با 8.4 تن شیر به ازای هر دام می‌باشد. پس از تهران نیز، استان البرز با 7.3 تن شیر به ازای هر دام در رتبه دوم بهره‌وری قرار دارد. استان گیلان با 600 کیلوگرم پایین‌ترین بهره‌وری را دارد.
متوسط تعداد دام در دامداری‌های کشور نیز به صورت مساوی توزیع نشده است. در استان تهران به طور متوسط هر دامداری 44 راس گاو دارد. این درحالی است که در استان گیلان این شاخص به 2 راس به ازای هر دامداری کاهش می‌یابد. بنابراین یکی از دلایل بالا بودن بهره‌وری تولید در استان‌های تهران و البرز مقیاس بزرگ دامداری‌ها در این استان‌ها است. به طوری که صرفه‌های اقتصادی ناشی از مقیاس باعث شده اولا از نژادهای بهتر گاو استفاده کنند و دوما نهاده‌های دامی پربازده‌تری استفاده نمایند. در استان گیلان که در هر دامداری 2 راس گاو وجود دارد و دامداری‌ها عمدتا سنتی و روستایی هستند. همچنین به دلیل شرایط خاص اقلیمی این استان، استفاده از نژادهای اصلاح نشده و بومی گاو متداول‌تر است. این گاوها شیر کمتری تولید می‌کنند. 

بهره‌وری تولید شیر گوسفند
میزان تولید شیر گوسفند در استان‌های کشور مشابه تولید شیر گاو است، البته با این تفاوت که وضعیت استان‌ها متفاوت است. نمودار زیر میزان تولید شیر گوسفند در استان‌های کشور و همچنین تعداد دام به ازای هر دامداری مشخص شده است. 
نمودار 2: وضعیت تولید شیر گوسفند در استان‌‏های کشور
نمودار 2: وضعیت تولید شیر گوسفند در استان‏های کشور
استان سمنان بالاترین تعداد دام (گوسفند) به ازای دامداری را دارد. به طوری که در هر دامداری استان سمنان تعداد 103 راس گوسفند شیرده نگهداری می‌شود. پایین‌تر متوسط دام به ازای دامداری در استان‌ها خراسان جنوبی، هرمزگان و سیستان و بلوچستان است. چرا که در این استان‌ها گوسفند به صورت سنتی نگهداری می‌شود و هر خانواده روستایی اقدام به نگهداری تعدادی گوسفند کرده است. در مورد تولید شیر گوسفند نیز استان تهران و البرز بالاترین بهره‌وری دامداری را داشته‌اند. این نشان می‌دهد که اکثر واحدهای پرورش گوسفند در این استان‌ها مقیاس بزرگ و صنعتی دارند. با این حال بهره وری دام در استان البرز چندان زیاد نیست. بالاترین بهره وری متعلق به استان تهران با 74 کیلوگرم شیر به ازای هر گوسفند می‌باشد. نژادهای اصلاح شده، نگهداری علمی دام و نهاده‌های دامی پربازده دلیل این حجم از تولید شیر می‌باشد. با این حال در استان‌هایی مثل زنجان، چهارمحال و بختیاری، همدان و خوزستان بیشتر به خاطر مرتع داری و چرای مناسب دام تولید شیر به ازای هر دام تقریبا 60 کیلوگرم و دو برابر متوسط کشوری می‌باشد. 

بهره‌وری تولید شیر بز
میزان تولید شیر بز در استان‌های کشور نیز مشابه دو مورد قبلی است. البته در این مورد نیز عملکرد استان‌ها متفاوت از یک دیگر است. نمودار زیر میزان تولید شیر بز در استان‌های کشور و بهره‌وری آن را نشان می‌دهد. 
وضعیت تولید شیر بز در استان‏‌های کشور
نمودار 3: وضعیت تولید شیر بز در استان‏‌های کشور
نمودار فوق نشان می‌دهد که متوسط تولید شیر به ازای هر دام برای بز بیشتر از گوسفند می‌باشد. در کل کشور، به ازای هر دامداری 12 بز نگهداری می‌شود. همچنین متوسط تولید شیر در دامداری‌های (پرورش دهنده بز) 600 کیلوگرم در سال است. بیشترین تولید شیر به ازای هر دام در استان‌های اردبیل، زنجان و آذربایجان شرقی است. دلیل این امر بیشتر به خاطر اقلیم مناسب این استان‌های همجوار و وجود مراتع مناسب برای چرای بز است. با این حال، بالاترین بازدهی برای دامداری متعلق به استان تهران، خوزستان و کیکیلویه و بویر احمد است. در این استان‌ها متوسط تولید شیر به ازای هر چندان زیاد نیست برای همین، دلیل زیاد بودن بهره‌وری دامداری مقیاس بزرگ آن‌ها است. استان هرمزگان از هر لحاظ بدترین عملکرد را داشته است. دلیل این امر هم اقلیم نامناسب این استان و نگهداری سنتی بز توسط خانوارهای روستایی است. 
جمع‌بندی
استان‌های تهران و البرز به سبب داشتن جمعیت زیاد و همچنین استفاده از روش‌های علمی در پرورش و نگهداری از دام‌های شیرده بهترین عملکرد را در بین استان‌های کشور داشته‌اند. میزان تولید شیر در استان‌های کشور نشان می‌دهد که استان‌های محرومی چون سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی عمدتا به صورت سنتی دامداری می‌کنند و بهره‌وری تولید در این استان‌ها بسیار پایین‌تر از متوسط کشوری است. به طور خلاصه می‌توان چنین گفت که صرفه‌های اقتصادی ناشی از مقیاس در تولید شیر بسیار چشمگیر است. لازم است استان‌هایی که به طور سنتی به دامداری مشغول هستند برنامه‌هایی برای افزایش مقیاس تولید در واحدهای دامداری خود اجرا نمایند. البته استان‌هایی که مراتع غنی دارند، شمال غرب کشور، حتی با وجود استفاده از روش‌های سنتی دامداری عملکرد خوبی در زمینه تولید شیر داشته‌اند. به هر حال، استفاده از روش‌های علمی و افزایش مقیاس تولید می‌تواند عملکرد این استان‌ها را بیش از پیش بهبود بخشد. 

 

این مقاله توسط گروه پژوهشگران TCG جهت انتشار در سایت ناظر اقتصاد تهیه گردیده است.  



۲۱۹

برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم اینجا کلیک کنید.