آینده شغلی منطقه خاورمیانه در عصر اتوماسیون (تحلیلی از گروه مکینزی)

گروه مشاوران مدیریت و مطالعات راهبردی تدبیر  ۱۳۹۷/۰۹/۳۰
آینده شغلی منطقه خاورمیانه در عصر اتوماسیون (تحلیلی از گروه مکینزی)
 
دنیای کار در نقطه تلاطم قرار گرفته است. چنانچه اقتصاددان معروف، اندرو مک کافی (Andrew McAfee) در سال ۲۰۱۳ پیش‌بینی نموده است، در جهانی (منظور جهان کاری) که به سرعت در حال ساخت آن هستیم، به سمت چیزهایی می‌رویم که بسیار شبیه به افسانه‌های علمی هستند و بسیار کم به شغل‌های امروزی شباهت دارند. گروه مکینزی در گزارشی که با عنوان «آینده شغلی منطقه خاورمیانه» در سال ۲۰۱۸ منتشر نموده به اتوماسیونی شدن بسیاری از مشاغل در آینده نزدیک اشاره نموده است.
 
سرعت سرسام‌آور تحولات، پیش‌بینی آینده را دشوار کرده است. بازار کار در حال دو قطبی شدن است. در یک ‌سو، نیروهای کار متخصص و در سوی دیگر، نیروهای کم مهارت ایستاده‌اند. مهاجرت و تأثیرات آن بر مشاغل، به یکی از مشکلات مهم سیاسی بدل شده و در بسیاری از جوامع، مذاکراتی در رابطه با آینده کار و احتمال کمبود اشتغال در سال‌های آتی در حال انجام است. پیشرفت اتوماسیون و ظهور تکنولوژی‌هایی مثل هوش مصنوعی که قرار بود به افزایش بهره‌وری، امنیت، سهولت زندگی و رشد اقتصادی کمک کنند، مشاغل، مهارت‌ها، دستمزدها و ماهیت کار را دچار پیچیدگی کرده‌اند. بسیاری از فعالیت‌هایی که امروز توسط نیروی انسانی انجام می‌شوند، احتمالاً در آینده به ماشین‌ها واگذار خواهند شد. نحوه کاریابی افراد و روش سازمان‌ها در شناسایی و جذب استعدادها دستخوش تغییر شده است. این تحولات، صرف‌نظر از مزایای بی‌شمار، همه ما را در هاله‌ای از عدم اطمینان فرو برده است. گروه مکینزی در گزارشی که با عنوان «آینده شغلی در خاورمیانه» در سال ۲۰۱۸ منتشر نموده به اتوماسیونی شدن بسیاری از مشاغل در آینده نزدیک اشاره نموده است. در ادامه، خلاصه‌ای از این گزارش را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
 
طی ۵ سال اخیر، نشانه‌های عصر اتوماتیک جدید (و یا عصر دوم ماشینی؛ چنانچه مکافی و همکار نویسنده او و اقتصاد‌دانی دیگر، اریک برینکجلفسون نیز کتابشان را با همین عنوان نام‌گذاری کرده‌اند) به‌وضوح شروع به رشد کرده است. دلایل این رشد سریع عبارتند از:
 
:large_blue_diamond: اول، مرزهای تکنولوژیک فعالیت‌هایی که ماشین می‌تواند انجام دهد به سرعت در حال افزایش بوده و همه مکان‌های کاری را تحت تأثیر قرار داده است. از چند سال پیش، اکثر وظایف ساده توسط کامپیوتر و ربات‌ها انجام می‌شد، ولی وظایف پیچیده توسط انسان‌ها انجام می‌گرفت؛ اما در عصر هوش مصنوعی، ربات‌های انسان‌نما، محاسبات کوانتومی و ابزارهای مشابه به سرعت در حال تکامل هستند؛ تا نه تنها وظایف ساده، بلکه وظایف پیچیده را نیز به سادگی انجام دهند. مثالی جالب از چنین « افسانه علمی» دیپ مایند (Deep mind) گوگل است:
 
شرکت هوش مصنوعی دیپ مایند، در لندن که توسط گوگل خریداری شده است دو نوع هوش مصنوعی متفاوت ساخته است که قادرند از «قدرت تجسم» خود برای پیشبرد برنامه‌ریزی استفاده کرده و در مقایسه با سایر هوش‌های مصنوعی بدون قدرت تجسم وظایف محوله را با نرخ موفقیت بیشتری به سرانجام برسانند.
 
محققان این شرکت، در پستی در سایت خود، مرور کوتاهی «از یک مجموعه از رویکردها برای برنامه‌ریزی، بر اساس تصور کردن ارائه داده‌اند». این مجموعه که ایجنت‌های تصورات تقویت شده یا I2As نام دارد از یک «رمزنگار تصورات» داخلی استفاده می‌کند. این رمزنگار به هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری درباره‌ چیزهایی که برای محیط یا پیرامون آن مفید یا مضر هستند کمک می‌کند. محققان مدعی هستند که این هوش مصنوعی در رویارویی با محیط دنیای واقعی نقشی حیاتی دارند چرا که این هوش مصنوعی معدود نتایج ناشی از فعل و انفعالات «درون مغز شما» را تست کرده و بهترین آن‌ها را پیش‌بینی می‌کند. به‌تازگی Demis Hassabis، مؤسس شرکت دیپ مایند مقاله‌ای نوشته است که در Neuron به چاپ رسید. محتوای این مقاله بدین شرح است: چگونگی توسعه‌ هدف جامع هوش مصنوعی، به درک و رمزنگاری توانایی‌های بشر همچون تجسم، کنجکاوی و حافظه درون هوش مصنوعی بستگی دارد. با این تفاسیر به نظر می‌رسد این کمپانی قصد دارد در یکی از این حوزه‌ها پیشروی کند.
 
ایجنت‌های I2A در موقعیت‌های مختلف از جمله بازی Sobokan و بازی ناوبری سفینه فضایی قرار گرفتند تا توانایی‌های آن‌ها در پیش‌بینی آزمایش شود. بازی Sobokan یک بازی فکری است که در آن یک موجود بیگانه‌ کوچک باید جعبه‌ها را به سوی محل درست هل بدهد. در این بازی امکان کشیدن جعبه‌ها وجود ندارد، بنابراین با یک حرکت نادرست کل بازی خراب می‌شود.
 
:large_blue_diamond: دومین مشخصه عصر جدید این است که سرعت اتوماتیک سازی به دلیل ماهیت تکنولوژی مربوطه در حال سرعت گرفتن است. مثال دیپ مایند نیز نشان دهنده این اتفاق مهم است.
 

بهره‌برداری از پتانسیل موجود در زمینه اتوماتیک کردن نیروی کار در خاورمیانه

در تجزیه‌وتحلیل گروه مکینزی، بر ۶ کشور بحرین، مصر، کویت، عمان، عربستان صعودی و امارات متحده که روی هم رفته ۱۴۷ میلیون نفر جمعیت داشته و تولید ناخالص داخلی معادل ۱.۵ تریلیون دلار در سال ۲۰۱۶ داشته‌اند تمرکز شده است. مطالعات قبلی مکینزی در رابطه با شرایط و پتانسیل اقتصاد دیجیتال نشان داده است که برخی از این کشورها توان بالقوه‌ای را برای تبدیل به دیجیتالی شدن دارند (چرا که شروع به واردات تکنولوژی نموده‌اند). برای مثال در رتبه‌بندی ۲۰۱۵ مکینزی از اقتصادهای دیجیتال دنیا، امارات متحده در صدر کشورهای خاورمیانه قرار گرفته است (نمره کسب شده این کشور ۵۰ درصد بالاتر از مصر است). در این رتبه‌بندی مصر پایین‌ترین نمره دیجیتال را کسب کرده است.
 

پتانسیل اتوماتیک سازی

پتانسیل اتوماتیک سازی فنی در کشورهای مورد بررسی خاورمیانه، فقط کمی از میانگین جهانی و اقتصادهای الگوی پیشرفته پایین‌تر است. تخمین زده شده است که ۴۵ درصد فعالیت‌های کاری موجود در بازار کار این ۶ کشور نمونه، قابلیت اتوماتیک شدن را دارند (این میزان برای جهان ۵۰ درصد است). البته قابل ذکر است که مصر پتانسیل بالاتری در زمینه قابلیت اتوماتیک سازی دارد (۴۸ درصد) و عربستان صعودی پتانسیل پایین‌تری را در این زمینه دارد (۴۱ درصد).
 
شکل (۱) پتانسیل کشورهای مورد بررسی را در اتوماتیک سازی مشاغل به همراه پتانسیل کشورهای توسعه‌یافته و میانگین جهانی ۴۶ کشور نشان داده است.
آینده شغلی منطقه خاورمیانه
شکل ۱: پتانسیل اتوماتیک سازی (درصد)

 

با اتخاذ تکنولوژی‌های موجود، فقط تعداد اندکی از مشاغل، توانایی این را دارند که کاملاً اتوماتیک شوند. شباهت نتایج جهانی و منطقه‌ای منعکس‌کننده این امر است که کمتر از ۵ درصد مشاغل می‌توانند به طور کامل اتوماتیک شوند، درحالی‌که در ۶۰ درصد از مشاغل، ۳۰ درصد فعالیت‌ها می‌توانند به طور کامل اتوماتیک شوند. به‌ویژه، مشاغلی که کاملاً اتوماتیک هستند شامل آن‌هایی هستند که وظایف روتین بالایی دارند (مانند اپراتورهای ماشینی و یا دستگاه‌های جداساز محصولات کشاورزی) درحالی‌که برخی از مشاغل نیازمند خلاقیت بالایی هستند و سطح پیچیدگی بالایی دارند (مانند طراحی فشن) با احتمال پایینی تماماً اتوماتیک می‌شوند. نمودار شماره (۱) درصدی از مشاغل که توانایی اتوماتیک شدن دارند را به همراه مشاغل نمونه آن‌ها نشان می‌دهد.
آینده شغلی منطقه خاورمیانه
نمودار ۱: پتانسیل اتوماتیک سازی و نمونه مشاغل

 

پتانسیل اتوماتیک سازی به ارزش و فرصت اقتصادی بزرگ تبدیل می‌شود

در ۶ کشور مورد بررسی خاورمیانه، ۳۶۶.۶ میلیارد دلار درآمد در مشاغلی که اکنون اتوماتیک شده‌اند وجود داشته است. اندازه نسبی نیروی کار و سطح فعلی دستمزد عمده‌ترین شاخص‌هایی هستند که چگونگی تقسیم این ارزش اقتصادی را در بین کشورها تعیین می‌کنند:
مصر با حدود ۱۲ میلیون فعالیت شغلی اتوماتیک در بالای جدول قرار دارد، ارزش اقتصادی در منطقه برای عربستان صعودی بالاتر است که نشان دهنده ساختار بالاتر دستمزد نسبت به منطقه در این کشور است.
نمودار شماره (۲) ساختار دستمزد و نیروی کار درگیر در اتوماتیک سازی را نشان داده است.
آینده شغلی منطقه خاورمیانه
 نمودار شماره ۲: ساختار دستمزد (سمت چپ) و نیروی کار درگیر در اتوماتیک سازی (سمت چپ)

 

مجمع جهانی اقتصاد در گزارش خود «آینده شغل و مهارت‌ها در خاورمیانه و شمال آفریقا؛ آماده‌سازی منطقه برای چهارمین انقلاب صنعتی» مدعی است که؛ جوانان زیر ۲۵ سال نیمی از جمعیت منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا را تشکیل داده‌اند. بیش از یک‌چهارم این جوانان که عمدتاً قشر تحصیل‌کرده هستند، بیکار می‌باشند.

 
منطقه خاورمیانه به‌صورت فوری به تولید فرصت‌های شغلی برای پسران و دختران جوانی نیاز دارد که وارد بازار کار شده یا اینکه به زودی وارد خواهند شد. این مسئله، به همراه نفوذ رو به رشد اتوماسیون به ساختار اقتصادی این کشورها می‌تواند در آینده نزدیک به عنوان چالشی پیش روی خاورمیانه قرار بگیرد. البته، منطقه باید این اطمینان را ایجاد کند که گروه جوانان و کسانی که پیشتر نیز در بازار کار بودند مهارت صحیح برای موفقیت در شغل‌های فردا را داشته باشند. موج جدید تغییرات فناوری تأثیراتی بر بازار کار خاورمیانه و شمال آفریقا خواهد داشت، همان‌طور که پیش‌تر این تأثیرات را در سرتاسر جهان داشته است. اگرچه سرعت تغییر در این منطقه متفاوت خواهد بود. این فرصت‌های جدید این قابلیت بالقوه را دارد تا توانایی‌ها و بهره‌وری کارگران را در تمام سطوح مهارتی تقویت کرده و شیوه‌های انعطاف‌پذیر و جدیدی را ایجاد کند تا در نیروی کار منطقه مشارکت داشته باشند.
 

نتیجه‌گیری

از زمان انقلاب صنعتی، پیشرفت تکنولوژی همواره بر محیط کار تأثیر داشته است، اما سرعت و مقیاس تحولات امروز با گذشته قابل ‌مقایسه نیست. بررسی تحقیقات مکینزی که در رابطه با «پتانسیل اتوماتیک سازی» اقتصاد جهانی، در بیش از ۴۶ کشور دنیا و بیش از ۲۰۰۰ فعالیت شغلی صورت گرفته، نشان می‌دهد که بخش اعظمی از فعالیت‌ها این پتانسیل را دارند که به ماشین‌ها واگذار شوند. سهم مشاغلی که با استفاده از تکنولوژی‌های فعلی به‌طور کامل خودکارسازی خواهند شد، تنها ۵ درصد است. یکی از یافته‌های مهم این تحقیقات آن است که حتی اگر همه فعالیت‌های یک شغل به‌طور کامل خودکارسازی نشوند، تقریباً همه آن‌ها کمابیش تحت تأثیر خودکارسازی جزئی (Partial Automation) قرار خواهند گرفت. نه‌تنها کارگران کارخانه‌ها، بلکه باغبان‌ها، تکنیسین‌های دندانپزشکی، طراحان مد، نمایندگان فروش بیمه و حتی مدیران ارشد اجرایی نیز این تأثیرات را احساس خواهند کرد.
 
این تحقیقات نشان داده که در ۶۰ درصد مشاغل، ۳۰ درصد فعالیت‌ها از نظر فنی دارای این پتانسیل هستند که خودکارسازی شوند. این به این معناست که اغلب مشاغل تغییر خواهند کرد و افراد بیشتری با تکنولوژی سروکار خواهند داشت. این وضعیت به نفع کارکنان ماهری است که در زمینه تکنولوژی فعالیت می‌کنند. در حالی که کار در زمینه تکنولوژی از نظر بازدهی به نفع کارکنان کم‌ مهارت خواهد بود، اما از آنجا که نیروی کار کم ‌مهارت به وفور یافت می‌شود، رقابت اصلی کارفرمایان بر سر جذب و حفظ نیروی کار ماهر خواهد بود. آن‌ها از افزایش حقوق به‌عنوان اهرمی برای جذب و حفظ این نیروها استفاده می‌کنند.
 
در یک جمع‌بندی کلی، بایستی گفت که رشد تکنولوژی در منطقه خاورمیانه، فرصت‌های بسیاری را پیش روی این کشورها قرار داده است تا از این طریق بتوانند قدرت رقابت‌پذیری اقتصاد خود را افزایش دهند، اما از طرفی دیگر، وجود جمعیت جوان و تحصیل کرده و بیکار زیاد در این کشورها می‌تواند چالشی اساسی تلقی شود. لذا پیشنهاد می‌گردد تا سیاست‌گذاران اقتصادی کشورهای منطقه با هدایت صحیح نیروی جوان خود سرمایه انسانی خود را ارتقا داده و نیروی کار ماهر را جایگزین نیروی کار با مهارت پایین و یا بی‌مهارت نمایند.

 

۴۹۸

برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم اینجا کلیک کنید.