اقتصاد دریا در ایران

گروه مشاوران مدیریت و مطالعات راهبردی تدبیر  ۱۳۹۷/۱۱/۲۸
اقتصاد دریا در ایران

دریا منبعی سرشار از مواهب الهی است که بهره‌مندی از منافع آن مستلزم برنامه‌ریزی دقیق، عزم ملی و همه جانبه دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط با آن خواهد بود. ایران با داشتن حدود ۵۸۰۰ کیلومتر خط ساحلی و قرار گرفتن در کنار خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر یک کشوری با پتانسیل بالا در زمینه توسعه اقتصاد دریا محسوب می‌شود.

با توجه به این که صنایع دریایی به عنوان یکی از راهبردی‌ترین حوزه‌های صنعتی کشور است که توجه به این صنعت موجبات رشد و توسعه اقتصاد کشور را فراهم می‌سازد، در گزارش حاضر به بررسی وضعیت اقتصاد در یا در ایران پرداخته‌ایم.

اهمیت اقتصاد دریا

اهمیت دریا و نقش آن در اقتصاد و زندگی امروز انکارناپذیر است. منافع کشورهای صاحب دریا ارتباطی مستقیم با نیازمندی‌ها، توانایی‌ها و فرهنگ آن‌ها دارد و درواقع سیاست دریایی آن کشورها براساس این مشخصات تدوین می‌شود.
سیاست‌های توسعه اقتصاد دریا در قالب راهبرد دریایی کشورها تبیین می‌شود و اهداف اقتصادی، سیاسی و نظامی را به دنبال دارد. دستیابی به هریک از اهداف مذکور به میزان به کارگیری صحیح و مؤثر نیروی انسانی، ابزار و تجهیزات و زیرساخت های قانونی بستگی دارد.

اقتصاد دریا در بیانات مقام معظم رهبری

جایگاه صنایع و اقتصاد دریا در اسناد بالادستی با توجه به ابلاغ مقام معظم رهبری درخصوص سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه به وضوح نقش اقتصاد دریا محور در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی قابل مشاهده است. بندهای مرتبط با لزوم توجه به مقوله دریا در سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه به عنوان نسخه اجرایی اقتصاد مقاومتی عمدتاً شامل موارد زیر است:
:red_circle: بند ۱۹ تقسیم کار و تعیین نقش ملی در مناطق، استان‌ها، نواحی و سواحل و جزایر کشور با رعایت الزامات آن در چارچوب سیاست‌های کلی مربوط، به منظور افزایش تولید ثروت ملی و حمایت دولت از سرمایه‌گذاری در مناطق کمتر توسعه یافته و روستایی.
:red_circle: بند ۲۱ توسعه اقتصاد دریایی جنوب کشور در محور چابهار خرمشهر با تأکید بر سواحل مکران
:red_circle: بند ۲۳ توسعه بازارهای دریایی و ایجاد مناطق مهم اقتصادی در زمینه‌های دارای مزیت
:red_circle: بند ۲۸ اولویت دادن به حوزه‌های راهبردی صنعتی (از قبیل صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، حمل ونقل، مواد پیشرفته، ساختمان، فناوری اطلاعات و ارتباطات، هوافضا، دریا، آب و کشاورزی) و افزایش ضریب نفوذ فناوری‌های پیشرفته در آن‌ها.

سهم ایران از اقتصاد دریا

ایران با وجود داشتن کیلومترها خط ساحلی در جنوب و شمال کشور و دسترسی به آب‌های آزاد، سهم زیادی از اقتصاد دریا محور ندارد و از این ظرفیت به جز در امر صادرات و واردات استفاده چندانی نمی‌کند؛ آن هم در شرایطی که کشور به راحتی می‌توانند مانند بسیاری از اقتصادهای بزرگ جهان همچون چین، آلمان، بلژیک و غیره درآمد بسیاری از این راه کسب و به رشد و توسعه اقتصادی کشور کمک کند.
مرزهای طویل جغرافیایی با کشورهای منطقه‌ای ازجمله آسیای میانه، خاورمیانه، غرب و جنوب آسیا که زمینه مساعدی را برای بنادر ایران در تجارت منطقه‌ای فراهم می‌آورد و نقش بالقوه سامانه انبارش و توزیع را برای بنادر جنوبی ایران در سطح منطقه‌ای و زیرمنطقه‌ای فراهم می‌کند یکی از پتانسیل‌های مهم کشور است که آنچنان که باید و شاید مورد بهره برداری قرار نگرفته.

ظرفیت بندری کشور در زمینه اقتصاد دریا

ظرفیت اسمی بنادر تجاری کشور حدود ۲۰۹ میلیون تن، ظرفیت کانتینربری بنادر تجاری کشور معادل ۸ / ۴ میلیون (تی ای یو TEU)، ظرفیت ناوگان نفتی کشور ۱۵ میلیون تن و ظرفیت جابجایی مسافر دریایی نیز حدود ۱۸ میلیون نفر است اما آمارها نشان می‌دهد که بخش مهمی از این ظرفیت‌ها همچنان خالی است. از سوی دیگر این ظرفیت‌ها باتوجه به اهیمت اقتصادی امکان توسعه بسیار زیادی هم دارند. هم اکنون بیش از ۹۰ درصد صادرات و واردات کشور از طریق بنادر کشور انجام می شود و سالانه ۴۰ هزار فروند کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کنند که ۱۴ هزار کشتی بزرگ اقیانوس پیما و نفتکش بوده و همچنین سالانه ۱۱۰ میلیون تن کالا در بنادر تجاری و ۱۳۵ میلیون تن کالای نفتی در بنادر نفتی کشور جابه جا می‌شود.
جدول ۱: ظرفیت‌ها و قابلیت‌های بنادر کشور

عنوان

مقدار

واحد

مساحت آبهای تحت حاکمیت کشور

190.000

کیلومتر مربع

طول سواحل کشور

5.800

کیلومتر

خط ساحلی جزایر کشور

1.095

کیلومتر

ظرفیت اسمی بنادر کشور

4.86

میلیون TEU

ظرفیت کانتینری بنادر تجاری کشور

18.2

میلیون نفر

ظرفیت ناوگان دریایی تجاری کشور

7

میلیون تن

ظرفیت ناوگان دریایی نفتی کشور

15

میلیون تن

طول اسکله­های بنادر اصلی

35.7

کیلومتر

مساحت اراضی بنادر اصلی

18.462

هکتار

مساحت محوطه باراندازهای روباز بنادر اصلی

1.248

هکتار

مساحت انبارهای سرپوشیده بنادر اصلی

122.3

هکتار

شرکت­های فعال در کارگزاری ترابر دریایی و بندری

1.317

عدد

تضغیف کارکرد اقتصاد دریا

تعاملات اجتماعی، اقتصادی و محیطی به واسطه پویایی خود تأثیر مهمی در اکوسیستم‌های دریایی دارد. به این دلیل که خدمات اکوسیستم وابسته به یکدیگر بوده و نشان دهنده تعاملات پیچیده‌ای هستند که این امر منجر به ایجاد رابطه پایا پای شده و تحویل خدمات یک اکوسیستم را با اکوسیستم‌های دیگر مرتبط می‌کند.
تعاملات مذکور، برای اقتصاد دریا، مهم و مرتبط است چرا که این تعاملات به طور غیرمستقیم تعیین کننده پایداری صنایع وابسته به دریا و اقیانوس می‌باشند.
اسیدی شدن آب دریا از طریق افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای(GHG) و کیفیت ضعیف آب از طریق آلودگی موجب تغییر در الگوهای مهاجرت ماهی‌ها و حتی انقراض ذخایر ماهی می‌شود. این‌ها همه مثال‌هایی از چگونگی تاثیر غیر مستقیم فعالیت‌های بشری بر تخریب کارکردهای اکوسیستم دریایی می‌باشند که در نتیجه منجر به تضعیف کارکرد اقتصادی دریا نیز می‌شود (ناظر اقتصاد، ۱۳۹۶).

ارزش افزوده اقتصاد دریا در ایران و جهان

اندازه‌گیری ارزش اکوسیستم دریایی کاری سخت و پیچیده است، اما تلاش‌های تحقیقاتی در این زمینه شتاب قابل توجهی در سال‌های اخیر به خود گرفته است. تخمین‌های زده شده از منافع خدمات اکوسیستم دریایی نشان می‌دهد که این منافع قابل توجه است.
سهم اقتصاد دریای جهانی، در صنایع وابسته به دریا در تولیدات اقتصادی و اشتغال قابل توجه است. محاسبات بر مبنای پایگاه داده OECD ، بر اساس سال پایه ۲۰۱۰( که مبنای سناریو تا سال ۲۰۳۰ نیز می‌باشد) نشان می‌دهد که سهم این صنایع، حدود ۱.۵ تریلیون دلار و یا حدود ۲.۵ درصد ارزش افزوده ناخالص جهانی را شامل می‌شود. سهم برخی از صنایع دریایی به صورت زیر می‌باشد:
:small_red_triangle_down:نفت و گاز دریایی حدود یک سوم ارزش افزوده
:small_red_triangle_down:گردشگری دریایی و ساحلی ۲۶ درصد
:small_red_triangle_down:بنادر ۱۳ درصد
:small_red_triangle_down:تجهیزات دریایی ۱۱ درصد
این درحالی است که کل سهم صنعت ماهی‌گیری(صنعتی) حدود ۱ درصد تخمین زده شده است.
براساس نظر کارشناسان چالش اصلی در امر خدمات مستقیم و پشتیبانی زنجیره تأمین صنعت حمل ونقل دریایی در کشورهای مختلف با هر سطحی از توسعه، چگونگی رقابت پذیر ساختن مؤسسات، بنگاه‌ها و فعالان صنعت حمل ونقل دریایی در مقیاس جهانی و تضمین حفظ شرایط رقابت پذیری است. اصولاً کشورها برای توسعه قابلیت‌های فنی، نیازمند کسب دانش خاص در سطح مؤسسات، مهارت و تجربه از طریق یک فرآیند یادگیری تجمعی هستند که این امری دشوار و زمان بر است.

الزامات توسعه حمل و نقل دریایی در ایران

برای توسعه حمل و نقل دریایی یکی از نیازهای اصلی کشور تهیه و تامین شناورهای لازم است؛ براساس برآوردهای انجام شده ایران طی ۱۰ سال آینده، سالانه به طور میانگین حدود ۷ / ۳ میلیارد دلار انواع شناور و صنایع فراساحل لازم دارد که این امر به تأمین مالی از سوی صندوق توسعه ملی و نظام بانکی کشور نیازمند است.
چالش اصلی در امر خدمات مستقیم و پشتیبانی زنجیره تأمین صنعت حمل ونقل دریایی در کشورهای مختلف با هر سطحی از توسعه، چگونگی رقابت‌پذیر ساختن مؤسسات، بنگاه‌ها و فعالان صنعت حمل ونقل دریایی در مقیاس جهانی و تضمین حفظ شرایط رقابت‌پذیری است.
اصولاً کشورها برای توسعه قابلیت‌های فنی، نیازمند کسب دانش خاص در سطح مؤسسات، مهارت و تجربه از طریق یک فرآیند یادگیری تجمعی هستند که این امری دشوار و زمانبر است. همچنین براساس فناوری مورد نظر و سطح توسعه‌ای کشور این فرآیندها ممکن است با هزینه های سنگین، خطر زیاد و عدم قطعیت همراه باشند.
جدول ۲: میزان حمل و نقل کالاهای نفتی و غیر نفتی در ایران(۱۳۹۴)

ردیف

بنادر

صادرات

واردات

ترانزیت

کابوتاژ

ترانشیپ

سایر رویه­ها

جمع کل

جمع فعالیت

تخلیه

بارگیری

تخلیه

 

تخلیه

بارگیری

تخلیه

بارگیری

تخلیه

بارگیری

1

گناوه

14.774

31.543

0

0

876

14.597

27.847

215

12.759

6.192

73.025

35.778

108.803

2

فریدون کنار

0

111.520

27.354

0

0

0

0

0

0

0

138.784

0

138.874

3

قشم

83764

150.480

61

0

3.417.603

3.299.795

8.965

0

1

16.074

7.110.357

3.399.633

6.976.743

4

شهید باهنر

1.417.973

58.687

73.885

23.746

26.376

362.173

0

0

8924

2.592

217.872

1.806.484

20.024.356

5

خرمشهر

886.012

361.437

4.739

265

114

0

0

168

3.465

46.231

369.755

932.676

1.302.431

6

جاسک

133.834

157

0

0

7.747

0

0

0

539

0

8.443

133.834

142.277

7

شهید رجایی

31.135.440

11.397.640

3.356.714

1.580.463

14.474.927

412.955

611.005

614.277

253.959

989.967

30.094.246

34.723.102

64.827.348

8

چاربهار

163.967

411.969

0

43

1.255.964

0

0

0

0

25.174

1.667.933

189.184

1.857.117

9

آستارا

26.631

92.232

0

0

55

0

0

0

0

0

92.287

26.631

118.918

10

بوشهر

1.434.744

1.659.838

31.868

1.095.068

1.095.068

0

0

0

12

200.154

2.786.187

1.638.766

4.424.953

11

انزلی

98.073

20.024.107

213.451

16.386

0

0

0

0

8.774

759

2.246.332

115.218

2.361.550

12

امیر آباد

843.099

1.915.420

104.196

15.023

0

0

0

0

214

1.970

2.019.830

860.092

2.879.922

13

لنگه

415.856

276.559

113.274

3.436

6.147

34.718

0

0

5.810

572

401.790

454.582

856.372

14

امام خمینی(ره)

16.816.486

16.575.595

206.590

3.257.390

663.671

4.944.232

115.049

112.444

137.612

3.535

17.698.517

25.134.087

42.832.604

15

نکا

0

34.066

55.527

0

0

0

0

0

38.884

0

128.477

0

128.477

16

آبادان

51.606

37.633

1.764

12

0

0

0

0

9.311

3

48.708

51.621

100.329

17

نوشهر

15.270

847.763

124

2.640

0

0

0

0

16.721

537

864.608

18.447

883.055

18

جمع

53.537.529

35.986.646

4.188.948

20.948.548

9.068.470

762.866

727.104

546.985

1.293.760

62.433.993

69.530.135

131.964.128

 

 

جمع‌بندی

در این گزارش اهمیت توجه به اقتصاد دریا پرداخته شد و به برخی از چالش‌هایی که کشور در این زمینه دارد اشاره گردید. همچنین ظرفیت‌ موجود در بنادر و میزان واردات و صادرات کالاهای نفتی و صادرات غیرنفتی کشور مورد بحث قرار گرفته شد. بیشترین فعالیت ایران در اقتصاد دریا مربوط به فعالیت‌های واردات و صادرات یا به عبارتی حمل و نقل دریایی می‌باشد. به منظور تاثیر معنادار دریا بر تولید ناخالص داخلی به نظر می‌رسد که سیاست‌گذاران بایستی جهت‌گیری خود را از واردات و صادرات صرف بر فعالیت‌هایی مانند اقتصاد گردشگری دریایی و ساحلی، فعالیت بندری، و تجهیزات دریایی متمرکز کنند.

 

این مقاله توسط گروه پژوهشگران TCG جهت انتشار در سایت ناظر اقتصاد تهیه گردیده است.  

۲۱۵

برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم اینجا کلیک کنید.